10.20 u rechtstreeks van Brussel naar Jerevan, met de zon mee. En de nodige literatuur! Leila heeft een gedocumenteerde dag aan dag gids geschreven. Bravo. 4.10 u vliegen, afgeladen volle vlucht met Armeniërs, groot en klein, die nieuw en kerst gaan vieren want het is daar omgekeerd. Wij zijn de enige toeristen buiten een gezinnetje dat oma en opa uit Oekraïens Rusland hier na 2 jaar toch kan ontmoeten. Er staat nog Russisch bij de paspoortcontrole.
Jules heeft me al verteld dat de Kaukasus met zijn bergen hoger scoort dan de Alpen. Ik zal fotootjes nemen maar skiën ga ik deze keer niet doen. Wel twee keer kerstmis vieren. Laat maar jingelen die belletjes. Ik heb mijn schone kleren en hoedje mee, klaar voor een regelrechte feestelijke reis.
Jerevan, lichtjesstad, wat een kerstsfeer! Morgen meer van dat maar eerst het buikje vullen met echt lekker gekruid eten met veel verse groenten en slaatjes en noten die we overgieten met een halfdroge rode wijn. ‘Koor’ is de naam. Hij mag er zijn. En we dansen, op Armeense half folklore en half jazzy tonen uit trompet en synthesizer. De toon is effectief gezet. In ons hotel hebben we een hoekappartement met aparte tv-zitkamer en dito terras, vanop de 14e verdieping uitkijkend over de stad, nu nog de Araratberg verhullend.
31 december: lichtjesstad Yerevan op oudejaarsavond
Vanavond is het pakjestijd in Jerevan. De laatste shoppers krijgen nog hun kans. Ook wij, op de markt. Armenië, hoorn des overvloeds, laat de dikke ganzen en kalkoenen vanavond maar sudderen in jullie sausjes, weelderig gekruid en gezoet in honing, met druiven, granaatappel, noten en ruim voorzien van groensels rood, groen en wit. En de prijs het allergunstig! Laat ons maar proeven. Eerst van de binnenstad want die is uniek.
Tamanyan, de visionaire architect, zag hoe een kleine stad van 30000 inwoners rond 1920, beschermd in de kom van omringende bergen lag. De bomen hielden het zand uit de forse winden weg en het water was er overvloedig. Het moest een herberg voor 150000 mensen worden. Hij ontwierp daartoe een amfitheaterstad, evenzeer lavend met groen en water, maar doordacht en homogeen, met de berg Ararat op het podium. Jerevan, nu de stad naar mensenmaat, met mooie roze (tufasteen), beige travertin en zwarte bazaltgebouwen in modernistische stijl, met hoge bogen, niet hoger dan je uitzicht naar de omringende bergen, met rondingen en fonteinen, ruimte gevend aan beeldhouwers, letterkappers en tuiniers. De stad is vol lichtjes, symbool voor hoop, voor wedergeboorte, voor niet opgeven door deze noeste en vriendelijke werkers. Ik vind zowaar de girantenfant aan de voet van de Cascade, naast Botero’s en andere prachtige beelden, geschonken door Armeniërs in diaspora.
Het zijn wel 1500000 mensen nu die er wonen, werken, zingen, dansen, zorgen hebben. De flats op de hellingen drummen, zeker als er nog meer vluchtelingen uit de diaspora bijkomen.
We krijgen van onze uitstekende gids een les 20e E geopolitieke geschiedenis.
Het standbeeld van mother Armenia vat het samen: de eeuwige verdringing door de panislamitische beweging, de Russische verdeel- en heerspolitiek, de verwoede pogingen naar territoriaal behoud en onafhankelijkheid. Het is vallen en opstaan als je, zoals dit land zo groot als België, op het klaverblad van de Zijdeautostrades ligt, zeker nu weer. Het land probeert neutraal te blijven. Peace through strength. Rebirth, ook na zware aardbevingen. Vanaf 1985 wat meer vrijheid en welvaart hier. Welvaart en vruchtbaarheid voorgesteld in granaatappel en druiven, symbool voor Armenië en geleend uit het christendom. Uit de diaspora kwamen oa Aznavour – hij overhaalde elke nieuw verkozen president trouwens om hem te vergezellen- en Cher van Sunny and Cher. In 1963 bezocht ze Armenië en keek ze naar het afgehakte hoofd van Stalin op het plein. Sherlyn Sharkystian is haar naam. Het hoofd wou zij ook weg. Stalin gaf stukken van Armenië weg en dat heeft nu nog grote gevolgen. Grondstoffen -koper (7% v wereldproductie), goud, uranium- en de ligging, (op het Zijderouteparcours) blijven de aanleiding voor onrust terwijl de mensen vrede willen. Nagorno Karabach heet eigenlijk ‘de tuin in de zwarte bergen’. We ontmoetten mensen van daar. Een nieuwe genocide (zie die van het begin van de 20 e E) werd afgeweerd maar het snijdt diep. Wat zal volgen met dat andere stukje land?
Maar niets daarvan vanavond. Vanavond is het feest! Jerevan betekent immers Victory.
De sleutel aan de ingang van de Noordlaan is het symbool voor iedereen uit de diaspora dat deze stad hun thuis is en blijft. Komitas bezong dat heimwee naar het land en redde de volksliederen. Tumanyan, Sorayan, de schrijvers, zij stelden het te boek 1500 jaar geleden. Mastot, hij leerde zijn volk schrijven met 39 letters. Jerevan, 29 jaar ouder dan Rome!
En dan leren we hoe het nieuwe jaar te vieren: met lekker eten, de flessen laten aanrukken, tussendoor al dansen, flink wat muziek, hoe meer zielen hoe meer vreugd, hoe ‘tamada‘moet zijn (toastmaster), hoe wat toe te voegen, wie wanneer aan de beurt komt, wanneer het ‘ad fundum’ is, wat ‘anousj’ ( ‘t was goed he) betekent, en hoe muziek en dans verbinden.
Armeniërs hebben een gouden advies: zeg bij de toast wat in je hart is, zeg het, niet enkel wat op je hart ligt. En toast erop. Anousj, mijn zoeteke. En Paul tapte er een sappige westvlaamse mop bij want lachend, zo zetten we 2024 in, vrolijk met elkaar, dankbaar voor vrede en vreugde onder de mensen.
1 januari: de heilige berg toont zijn schatten
We zij op weg naar Garni en daar daagt hij op, in de zon. De Ararat. 5165m hoog is de gletsjertop en 3125m de vulkaankrater. Op de hoogste, onder het ijs zou de Ark van Noah nog altijd moeten liggen; in de lange bergketen tonen kloostertorens, steen- en andere kruisen, een orgel van lavapijpen en ook een Mitrastempel de weg. Het is prachtig open weer in deze Armeense Hooglanden -net niet de Kaukasus-waarover Saroyan zo mooi dichtte. Hij ontdekte in 1945 de puinen van een tempel, door aardbeving geveld en nu weer prachtig gerestaureerd. Hij sluit onze wondermooie dag af, in de ondergaande zon, en zelf een ode aan de zonnegod Mitras, alweer deel van de Zoroasterreligie, zo wijd verbreid in deze streken. We zongen vanmorgen samen in een uitgehouwen rond kerkje met verbazende akoestiek (20” nazinderend) “vrede op aarde op aarde aan alle mensen die van goeden wille zijn”. We stonden verbouwereerd van de simpele maar aangrijpende zeggingskracht van de gravures, van de doorzetting om dit complex uit te houwen, van de 13e eeuwse ornamenten. Adel en kerk speelden toen uiteraard ook onder een hoedje, maar het resultaat was kunst: de kloosterkerken, de kruisstenen (oa ook om territorium en macht af te bakenen), de manuscripten met Bijbelse inhoud met als nevenwerking daarvan de al vroege alfabetisering -sinds de 5e eeuw- (we zien de bijzonder cryptische boodschappen met 5 letters in 1 letter en dan nog zonder klinkers) de koorgezangen en iconen. Paul kreeg een regelrechte Paulusslag van dit Geghardklooster, een terecht UNESCO werelderfgoed. 50 jaar geduldig kappen om zo een kapelletje uit het graniet te toveren.
Een even indrukwekkend schouwspel waren de bazalten zuilen van de vulkaan. En het orgelpuntje vormden de rode luchten achter de wat ooit een paleis, badhuis, tempel, citadel moet zijn geweest op weer een van die kruispunten op de zijdewegen. En daar moeten indertijd ook goeie restaurants zijn geweest. Leila heeft er eentje ontdekt waar we zagen hoe het lavashbrood wordt bereid (het bakken bijna idem aan dat van Oezbekistan) en we het warm konden opeten met geitenkaas en lokale kruiden. Nieuwjaarsdag, feestdag: we kregen de granaatappelwijn gratis bij een overheerlijk sappig mals varkentje. Nog een pintje op café tussen de vele lichtjes van Yerevan en de dag zit er weer op. Blij en voldaan!
Wat hebben we vandaag van onze excellente Sonja geleerd?
Veel, heel veel. Ik verwijs naar de website van Leila, www.persianareizen.be
En toch som ik nog op:
-Hoe meer gift, hoe groter de ingegrifte kruisen in de vorm van een boom met bloesems. Tja
-Apostolische kerk omdat de twee apostels Judas en Bart Tadeus het geloof hadden gebracht, de speer waarmee in de lende van Jezus was gestoken echt naar Armenië hadden gebracht en daar werd bewaard – de legende van de speer- . Daarom staat de doopvont ook links in een kerk want eerst kwam er water uit de wonde.
– de Russen kerkjes vernietigden, de oude ook, en de mensen allerlei truuken uitvonden om ze niet zichtbaar te maken
– er nog beren, lynxen, wilde katten zijn en Kaukasisch luipaard is gespot in het nationale park
– gasleidingen bovengronds liggen omwille van de vele landslides en aardbevingen
– ‘Ash’ het oosten betekent, waar de zon opkomt, de schepping. Vandaar de naam van de berg die in Turkije wel de naam van de pijn draagt, omwille van de genocide.
– het minimumloon hier slechts 3 euro per uur is, ongeveer 22 euro per dag
– Indiërs hier komen werken. Vanavond, aan de tempel, droeg er zowaar iemand een sweater met daarop Leuven, Wavre, Gent en Liège. Viva onze univ. We hebben prettig verbroederd!
– Armenië ook een ‘stan’ land is: Hayastan : het land waarvan mensen afstammen. Of nog: Biana: de oude naam voor berg.
– de leeuwen in het wapenschild geketend zijn om te tonen dat het land zich onder controle houdt.
2 januari: naar het noorden
Een mop om te beginnen want we rijden naar het Sevanmeer, waar de Russen met deze ‘Blauwe zee’ niet hebben kunnen uitspoken wat met het Aralmeer gebeurd is. Op de trappen van het ontstane schiereiland -water 18 m gezakt in een meer van 72 bij 32 km- beklimmen we de trappen naar het kerkje en klooster met kleine celletjes uit 874. Prinses Maryam liet het bouwen na de dood van haar prins en werd er verliefd op een monnik. De Armeniërs wilden het heel graag herstellen maar de overheersers hadden het zo niet begrepen op religie. De mop gaat zo:
Toen Kroetsjev Sevan bezocht en het probleem van het ecosysteem van het meer ter sprake kwam merkten de Armeniërs op dat de russen de forel aten en de cognac dronken en dat dat van het meer kwam. Kroetsjev repliceerde dat de russen Armeense goederen afnamen, maar hoe was Rusland in Armenië aanwezig? Waarom is er op weg geen enkel dorp dat Gagarin heet? Oh maar je sliep, mijnheer, was het antwoord. Terwijl de officiële aangelegenheden verder hun gang gingen, regelde de minister het vlug dat er een bord op de (terug)weg stond naar het meer. En zo kon Kroetsjev het bewijs zien. En het gevolg was dat hij akkoord ging met de voorgestelde wijzigingen.
Nog eentje: Toen God de neuzen uitdeelde stonden de russen op de eerste rij samen met de fransen, de eerste omdat ze het kleine neusje verkozen om hun klein watertje snel binnen te kunnen kappen, de tweede omwille van hun french kiss. Maar de Armeniërs? Die stonden achterin en bedachten: het leven is zo duur, als het hier toch voor niks is, dan zullen we er maar twee vragen. En zo komen ze aan hun arendsneus.
Ziezo, in the mood voor onze kookles bij topchef Sura Sargsyan in het onooglijke dorpje in de sneeuw Tsaghkunk. Het gerecht heet Ghapama met pompoen, rijst en gedroogd fruit. We likten de vingertjes af bij het varkentje en de soep maar zouden ons eigen dessert een Armeenser toetsje geven: wat saffraan, wat cognac, wat meer van die lekere abrikoosjes, lekkerbekken die we zijn. Nog meer verlekkerd keken we naar zijn wijnmuur. Ja, maar we gingen nog skiën. Dus niet. We hebben wel beloofd dat we terugkomen. 2-persoonskamer met ontbijt voor 80 euro bij deze chef! Dat is meer dan te doen!
In Tsaghkadzorp konden we nog in de sneeuw dartelen maar skiën zal An er volgende week doen. Het was eerder een après-ski attractie met heel moderne, luide beat en rap. De skiliftjes gingen er weliswaar niet rapper van de lucht in. Wij dus ook niet maar toch nog tijd genoeg voor een deugddoende hoogtestage van een uurtje om de omliggende bergtoppen te bewonderen. Ze hulden zich in zachte nevels met zonsondergang, en in ons comfortabel busje ging dat schouwspel verder met op de achtergrond de Armeens traditionele muziek van Kachaturian en Komitas. Prachtig. We stopten nog af om obsidiaan te zoeken in een groeve. Nadien improviseerden we een OKRA-klas i-phoontje met lerares Leila. Ann zei alvast op haar ‘eigen kweek’ westvlaams : ‘ I have eeee’. Ze mag morgen mee naar het Jazz cafeeee. Vanavond wilden we haar in de pas doen lopen van het befaamde Sovjetcafé, maar dat was sovjetgewijs gesloten. Dan maar een vodka in de Kiliaki.
Bedenkingen:
1. ik hoorde iemand in het voorbijgaan vragen: “Sind Sie Deutsch? Wie schön das Sie unseres Land besuchen”. Laten we mensen in de steek?
2 de glitter van de avond stak wel af tegen het grauwe van de huizen, de gasbuizen en de nood van de mensen om toch iets te kunnen verkopen. En toch, het was de blauwe zee, zo onmetelijk blauw met de verliefde prinses en haar onmogelijke liefdes verzegeld in het kerkje, die de topchef deden terugkomen naar zijn geboortestreek om daar zijn droom te beleven. Is het dat wat Sacharov ook voelde toen hij het in de Russische tijd voor dit volk opnam?
3. Toevoeging van de dag: Armeniërs houden hun kerkjes in het midden: Maryams kerkje kreeg een iconostase (zie de prachtige altaarfoto) kado van de Armeense kerk uit Isfahan. En op die cross stone (vlgs An croissOnt) stond een os en een ezeltje apart op gelijke hoogte om nog eens de gelijkheid van alle religies te onderstrepen. De primitief aandoende vertelsteen dateert wel uit de 17e E. Gelukkig verstopten de monniken grafstenen onder het dak van het sierlijke kerkje zodat ze bewaard bleven voor rustiger tijden. En onze charmante gids is al even positief: ook al leed haar blauwe zee onder de Russische tijd, toch konden zo archeologische opgravingen worden uitgevoerd en werd een strijdkarros uit de Romeinse tijd oogegraven. Behind every cloud, there is a silver lining. Hopelijk regent het wat minder in de Lage Landen.
3 januari: naar de grensstreek met Turkije
We beginnen en eindigen onze dag met archeologie, verwonderlijk genoeg allebei industrieel: de eerste uit de Russische tijd, 30 jaar geleden, de andere 3300 jaar geleden met wijnbouw. En tussendoor gaan we wijnproeven in Stepanyan op 1100 m hoogte, waar de Arenidruif groeit. Onze weg leidt noordwestwaarts naar betwiste grensgebieden waar met sovjethulp wachttorens de grens met Turkije, Iran en Azerbeidjan bewaken. Verre soldaten houden tot hoog in de bergen het land in het oog. We merken enkel de aarden wal aan de smalle corridor, om kogels tegen te houden. Sonja bezorgt ons een kaart, Dirk helpt en geleidelijk begrijpen we de eeuwenlange geschillen. In het zuiden, waar Azerbeidjan op een corridor aast, wordt er nu bovendien uranium gevonden. De rest laat zich vertellen.
We zijn aan het Khor Virap klooster, aan de voet-over de grens 1,8 km- van de Araratberg. In de 4e E was het een citadel en kasteel ter verdediging van het toen grote Armeense rijk. Hier zat de H. Gregorius, die al christen was, 13 jaar in een vergeetput. Hij bevrijdde de koning van een mentale kwaal en kon zo de kerstening beginnen. Hij bracht het licht, vandaar zijn naam De Verlichter, en van hieruit werden kerk en staat een. De legenden, heldenverhalen en hagiografieën zijn legio, de doden ook. Maar vrouwen spelen hier wel een prominente rol: de zus van de koning neemt het initiatief tot de bevrijding van Gregorius en een Armeense die haar geloof niet wou afzweren onder de Romeinen is de vrouw die de koning vermoordde en waarover hij zoveel spijt krijgt dat hij zich bekeert. De heilige non. Er ligt een oud en een nieuwer kerkhof. Ik zie de mensen op de familiegraven en vraag me af wat de vader voelde die er 10 jaar na zijn gedode soldatenzoon zijn rust moet vinden. De Araratberg met zijn dubbele piek lichtte af en toe de sluier van zijn toppen op. Die weten hoe moeilijk het zit.
Vrede, het sleutelwoord hier. We volgen de grens in dit onherbergzame bergland met ruige bovengrond en toch, eens wat lager, rolt weer de hoorn des overvloeds met veel boomgaarden en ja, zelfs wijngaarden.
We komen aan in Areni. Er is een eco- toeristisch initiatief, tegelijk gesteund door Rusland en de VS, om de lokale wijntraditie met kruiken niet verloren te laten gaan. Het is er gezellig en smakelijk lunchen, met taste de vin, (uitstekende witte, getinte rosé, zachte rode en ronde reserve) van het zeer artisanaal en lekker wijntje, Stepanyan. We spuwen hem zeker niet uit!
Het Noravank klooster had weer zijn plekje gekozen! We voelen ons als de berggeitjes rondom om die helling te beklimmen en die ultieme foto te kunnen maken. WikiSona, onze gids zoals Paul haar noemt, legt ons alles uit over wat de grafzerken, bas reliëfs en opschriften vertellen. Enkel koningen mochten leeuwen op hun grafzerk zetten. Maar alle anderen heel veel letters. Letterkappers waren zeker niet werkloos. God de Vader en zijn companen hebben gezichten en helpen de mensen uit de nood. Ik zie echt biddende mensen.
De terugweg door de bergen was te laat voor de zonsondergang want we bleven ietwat te lang in de andere weinstube, die van een voorhistorische grot van waaruit bleek dat waarschijnlijk een heel nieuw hoofdstuk in de evolutieleer zal geschreven worden. Heel uitzonderlijk worden hier artifacten – oa een lederen schoen uit een stuk, aarden ingegraven kruiken etc, ouder dan 6600 jaar- gevonden en vermoed men er te vinden van mensen van voor de tijd van de homo sapiens omdat de condities hier zo uitzonderlijk zijn. Wait and see. Het is een interuniversitaire, internationale onderneming.
Armenië blijft verwonderen. En Dirk zegt dat hij zijn grafsteen heeft gevonden: een inkerving van een leeuw. Ik hou het bij de herdershond die 2 maanden geleden besloten heeft de archeologen te helpen. In Www.reisreport.nl vind je, naast de site van Persiana, heel uitgebreide reisinformatie over Armenië.
Terug in knus Yerevan bij de kerstlichtjes trakteren we onszelf op een jazz-avondje in club Malkhas van een bekende pianist hier Levon Malkhasyan. Er treedt een band op met een diva, een echte. Sona Umrovan heet ze. Wat een presence, wat een stem! Ze staat op Spotify. Ze kan met die stem zelfs trompet spelen. We laten ons in vervoering brengen tot op de dansvloer! En ze beveelt tussen haar tanden ‘stay’. Haha, dat moet ze maar 1 keer zeggen!
4 januari: dag van verscheidenheden
1. Manuscripten
Een van de oudste en rijkste manuscriptencollecties ter wereld bevindt zich in het Matenadran Manuscriptenmuseum. Het is een ware schat! Er zijn meer dan 100 echte boeken uit perkament uit de 5 e E. Het oudste is uit 405. Onvoorstelbaar rijk aan kleuren en uitstekend gerestaureerd. De oudste zijn uiteraard religieuze werken: de evangelies, de H Gregorius, en filosofie maar vanaf de 12e E behelzen de werken gaandeweg wetenschappelijke, wettelijke en economische en taalkundige inhoud omdat ze dan buiten de kloosters ook gebruikt werden en het eerste papier er in de 10e was. Voordien moesten de geitjes eraan. Zomaar even 600 geiten voor een boek van 600 blz. !
De oudste Armeense grammatica dateert uit de 12e E. Jammer genoeg is 69% verwoest in al die oorlogen. We kunnen onze ogen niet geloven, ook niet voor de bindingen, ook eentje voor de ivoren binding uit de 5 e E.
Mesrop Mashtots’s initiatief om kloosterscholen te stichten om het Armeens in zijn fonetisch alfabet te schrijven leverde geen windeieren op. Het bleek bovendien het startschot voor Armeense literatuur en het nationale besef dat nog altijd sterk leeft.
Ter aanvulling: In het cultuurhistorisch museum en aan de kerkjes zagen we spijkerschrift dat van voor onze tijdrekening dateert.
En hoe belangrijk is dit?
– Belangrijk genoeg om je huwelijksfoto bij de manuscripten te maken. En voor Mashtot om de eerste regels van de vertaling van koning Salomons spreekwoordenboek in zijn alfabet te schrijven:
‘To know wisdom and instruction; to perceive the words of understanding’,
Aurora Mardiganian kon als enige van haar gezin aan de genocide ontsnappen en werd opgevangen in Fresno, Ca. Ze schreef een boek “Ravished Armenia” over haar ervaringen en kon de Amerikanen ertoe bewegen te helpen. Een film deed de rest.
De grote componist Komitas werd onder buitenlandse druk naar Parijs verbannen. Hij overleefde maar werd gek. Zijn muziek puurt zijn nostalgie uit.
Vrouwen uit internationale organisaties konden het niet aanzien en hielpen om de vele kinderen in weeshuizen toch iets van warmte te geven en de kinderen toch het gevoel te geven dat ze uniek waren want hun taal was verboden en hun naam werd afgenomen.
Cijfers? 1,5 miljoen doden, in de eerste massaker in 1894 door de Turkse sultan, 300 000 doden.
De conferentie van Berlijn in 1887 had nochtans de mensenrechten van de christelijke Armeniërs geclaimd in het Ottomaanse, islamitische rijk. In 1913 begon de grote etnische cleansing, de tweede massaker even later ism met Duitsland, onder voorwendsel dat de Armeniërs met de
Russen samenheulden. Ook 1 miljoen Grieken en 800 000 Assuriërs werden vermoord. Smyrna werd in 1922 verwoest. Jonge meisjes werden verkocht als slaven en concubines. Zo kon Aurora ontsnappen.
De schuldigen? Die werden niet gestraft. In 1920 kwam er de Vrede van Sèvres waarbij Armenië de Araratberg en grote omgeving (Anatolië en Cilicië) verloor. Er kwam geen herstelbetaling bij de top in Lausanne, integendeel. Armenië had geen andere optie dan aan te sluiten bij de Sovjetrepublieken in 1923. Van de regen in de drop. In 1944 werd de term ‘genocide’ aangeduid voor wat gebeurd was, maar Turkije ontkent. Stalin verbiedt religie, vrijheid en zelfstandigheid. Intellectuelen worden opgesloten. Mensen verdwijnen in werkkampen. Nog altijd is Turkije aartsvijand en Rusland gewantrouwd maar welke keuze hebben ze? Europa deed niets toen deze zomer Nagorno Karabach werd afgepakt. De grenzen zijn gesloten. Soldaten patrouilleren. Nagorno Karabach is hernoemd als ‘House by the Lake’, de veiling van zielen. Ook deze inwoners worden ontheemd, gelukkig niet meer vermoord. Armenië vangt op. We zien de sloppenwijken maar toch staat de pinvormige dubbele obelisk voor de bloem die door de rotsen openbarst, staan er kersenbomen in de voortuinen om geluk te brengen, staat overal blauw voor lucht, voor vrede en geel voor vruchtbaarheid. We willen weer vooruit is de boodschap. Als je het monument betreedt, dan is er de put met verdriet, maar als je naar boven stapt, dan breekt de zon open in de blauwe lucht. Hoop, vrede, vreugde. Niet opgeven. En de mensen steunen op hun geloof om deze positieve boodschap te ondersteunen. Je moet het maar kunnen, keer op keer.
4 januari: Genieten van culturen
Oud en nieuw in stijl!
Stijl gold zeker voor de Ararat Brandy factory die echt wel de gepatenteerde naam ‘cognac’ mag voeren, tot 2030.
En stijl gold ook voor het typische Russische ballet in 2 actes op muziek van P.I. Tchaikovsky. Het was een feeëriek festijn vooral voor de vele aanwezige kinderen, sommigen zelf in tutuutje en na de voorstelling zag ik een jongen en meisje als muisje naar voren dansen! Dat was dus geslaagd! Wij konden ook in stijl vooraf in de grote ontvangstzaal van het mooie operagebouw, -paleis voor het volk- Armeense champagne brut drinken en sommigen onder ons een uiltje vangen terwijl de speelgoedsoldaatjes de Muisjes verdreven en de prins zich ontpopte. Wat een danstechniek. En ja, het was nostalgie, het was ‘bourgeois’ van zijn tijd maar het klikte zo mooi met de kinderlijke droom dat we het sprookjesdecor nog even doortrokken. We zijn nog eens opnieuw naar het plein van de Republiek met zijn middernachtlichtjes gewandeld. In ‘Dors’, de brouwerij naast ons hotel, je kan maar van geluk spreken, probeerde de mannelijke helft al het lokale Belgische bier en de cider uit, met frieten. Als we thuis zijn, gaan we er ook paprika op strooien. Best lekker!
Wat hebben we geleerd van de cognac?
Margar Sedrakyan is de meesterbrouwer, geboren in Van die als wees de genocide overleefd heeft en al van jongsafaan de smaak van verschillende druiven kon herkennen. De Ani is wel de beste. Er doen allerlei verhalen de ronde over de cognac die hij kon brouwen en die door Stalin en Churchill in Yalta bijzonder op prijs werd gesteld. Het zou hem zijn vel hebben gered in die tijd. Het is alleszins zo dat de man heel verschillende smaken kon ontwikkelen. Je drinkt immers andere cognac voor andere gelegenheden met kerstmis drinken ze hier wijn, met nieuwjaar cognac. Zoek zijn biografie maar op en vind zijn ruim assortiment.
En dat de Armenen handelaars zijn is duidelijk: elke president die hier komt krijgt zijn naam op een vat. Ze worden niet meer zoals vroeger ‘gewogen’ tegen een vat. Te licht bevonden?
Aznavours cognac is ‘Smooth elegant and romantic’. Zijn ‘ angel’s share’ zijn ‘Tears of happiness’.
Hoe drink je nu cognac? Hier zijn de stappen:
1 Hou je neus 5cm van het kelkvormige glas en ruik de vanilla
2 Hou hem dan aan de rand en snuif de citrus
3 Druk er hem dan dieper is en voel de ‘deep spirits’ zeg dan ‘kenats’ wat gezondheid, lang leven betekent (kijk diep in de ogen he) en
4 Nip dan een klein beetje
Was je glas maar niet meteen af. Na een week zit het aroma er nog in! De meester-brouwers hebben hun les bij de elixirbrouwers uit de
Middeleeuwen geleerd, zoals we in de manuscripten hebben opgemerkt.
Tip: gebruik 40 gr chocolade – een praline- om te verzachten of wat perzik. En uiteraard koffie en een cigaar.
En klinken doen we om de boze geesten te
verjagen. Paul legt uit dat het knallen van de vuurpijlen ook dat werk doet. En dat hebben de Ollanders in hun Indonesië geleerd.
5 januari De vroege cultuur
De lederen schoen, de kar, de tapijten, het halssnoer, de houten deur, de gebeeldhouwde
arend, de vierhoekige steilen, het kantwerk… het zwarte en bruine obsidiaan stenen die we hebben verzameld en hier zie ik dat ze er vlijmscherpe messen van maakten in de prehistorie. Het is zo goed gedocumenteerd, gepresenteerd in dit cultuurhistorisch museum, werkelijk te veel om op te noemen. De Lada, de Moskvitsj en Wolga zijn bevattelijker! Die ken ik nog uit Cuba!
De Zvarnots kathedraal zien we in het echt. Dat is de kerk uit de 5 e E. Deze basiliek structuur stond model voor de koepelkruiskerken gebouwd in de kerstening tot de 12 e E. Ze stortte in na een aardbeving (en aanvallen oa door Arabieren) maar dankzij Unesco bescherming (nu ook werelderfgoed verklaard) blijven ze bewaard. Het museumpje is een kluifje voor architect-erfgoed specialisten.
Kerstavond,
In het Vatikaan van Armenië, ten W van Jerevan op een uurtje rijden, ligt de stad Echmiarsin. Daar streelt de catholicus (paus) de hand van Annie toen hij met zijn gevolg naar de kerk schreed en de vele mensen verwelkomde. Hoeveel meer woorden kunnen we hieraan toevoegen?
Dat dappere Leila alle massa trotseerde om deze leider in vol ornaat te zien, als het gordijn eindelijk na twee uur opent?
Dat deze religieuze verbijstering voor ons verbijsterend was? Mensen drummen binnen terwijl anderen met kinderen en kaarsen buitenkomen? Televisiestations filmen meer dan 2 uur lang: eerst de lezing, uit lange rollen, van het scheppingsverhaal en de geboorte van Christus en dan de stoet van priesters in verschillende gewaden, meestal met zwarte kap en dan de eigenlijke plechtigheid met de catolicus in kazuivel. Zware mannenstemmen zingen. Koren vallen in. Maar eigenlijk, eigenlijk was het echt langdradig en met die massa in die kleine, oude massieve kerk (de Gayane kerk of moederkerk) te gevaarlijk. Wat als… we zijn naar ons kerstfeest in het Mechanants centrum getrokken waar ons een feestelijk maal wachtte.
We hadden er in de middag al onze ‘noten op draad gedrenkt in dik druivensap’ = sudjzukh gemaakt en intens gekeken naar de artistieke output van deze kinderacademie. Het trof me dat er heel veel van de kinderlijke emotie tot uiting kwam. Er waren heel mooie schilderijen en keramiekmaskers bij. Het initiatief voor deze sociale onderneming is privé om kinderen met een beperking en een moeilijke context te helpen. Ze zijn welkom in deze ietwat gekke en nationalistisch getinte ark van Noah.
Aanvulling: eigenlijk vindt de viering in de oudste kathedraal ter wereld plaats (4eE) die er omzeggens naast ligt, de Mayr Tachar. Maar die wordt tegen Pasen pas weer opengesteld na restauratie. De fresco’s met de H. Gregorius zouden heel mooi zijn en daar zou ook de speer liggen van de soldaat die Christus aan het kruis gestoken heeft. Water en bloed. Wedergeboorte en volharding.
6 januari, Kerstdag, zonnedag
Vandaag hebben we nog een hele volle kerstdag want we hoeven slechts vanavond op het vliegtuig te zijn. De rechtstreekse vluchten zijn elke zaterdag. We gaan eerst het tweede deel van de misviering inhalen in de St Gregoriuskathedraal waar de catholica weer voorgaat. Het gordijn is al open als we aankomen en de zware mannenstemmen horen. Het is ritueel ten top: de kledij, het altaar getooid in witte rozen, de alternerende zang, de plechtige teksten en de mensen die devoot staan te luisteren. Ook zij nemen het licht van kerstmis mee naar huis.
Opzij van de kathedraal, in de schaduw van de nu blinkende Araratberg, liggen sloppenwijken. En toch, toch is het deze religie die de mensen kracht geeft om zich verbonden te voelen, om hun identiteit te bevestigen, om grond onder hun voeten te voelen in de bedreiging van hun eigen geaardheid. Ze willen hun land terug. Maar welk land? De oude droom van zee tot zee is onrealistisch, maar wat nu gebeurt met Nagorno-Karabach is regelrechte diefstal en ze staan er alleen voor. Het mooie erfgoed daar wordt teniet gedaan. De mensen krijgen geen adem.
Dat is ook waartegen de regisseur Sergey Parajanov protesteerde in de Sovjettijd maar hij zat er wel 15 jaar gevangen voor en mocht 25 jaar het land niet uit. De man maakte dan maar collages. Hij barstte van creativiteit en schuwde zijn kritiek niet : zijn Laatste Avondmaal tegen het verraad, zijn kunstwerken uit scherven, zijn hoeden om vrouwen hun terechte allure te geven. Claudia Cardinale pronkte met de hoed van de door Beria vermoorde actrice Neto. Zijn levensvreugde zet door, vandaag in Yerevan, op het kerkplein van de 12e eeuwse Sint-Annakerk. De vreugde spatte ervan af toen jong stond te dansen op eeuwenoude volksmuziek. Ze waren wel met 500. Meisjes, vrouwen, jongens, mannen arm in arm, rij aan rij, meezingend en verend in het rond, in het vierkant, soms zelfs met babietje op de arm. De passen waren niet simpel maar ze kenden ze!
Een laatste vriendelijke babbel, een laatste soepje en we nemen weer afscheid. We komen terug. Hoe kunnen we je danken Leila en Jan voor deze verrukkelijk verrijkende reis?
Met dank aan: Lut Baten